Skip to content
ssc.gov.vn
Hỏi - Đáp pháp luật
Giới thiệu Nghị định số 158/2020/NĐ-CP về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh
14/01/2021

    

    Ngày 31/12/2020, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 158/2020/NĐ-CP về CKPS và TTCKPS thay thế Nghị định số 42/2015/NĐ-CP ngày 05/5/2015 về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh.

Nghị định số 42/2015/NĐ-CP tạo nền tảng pháp lý đầu tiên cho TTCKPS tại Việt Nam

Nghị định số 42/2015/NĐ-CP ngày 05/5/2015 của Chính phủ về chứng khoán phái sinh (CKPS) và thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2015 đã đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng nền tảng pháp lý đầu tiên để triển khai TTCKPS tại Việt Nam, góp phần giúp TTCKPS đạt được kết quả thành công ban đầu. Đến nay, sau hơn 3 năm đi vào vận hành kể từ ngày 10/8/2017, TTCKPS hoạt động thông suốt với 2 sản phẩm giao dịch là hợp đồng tương lai (HĐTL) chỉ số cổ phiếu VN30 và HĐTL trái phiếu Chính phủ (TPCP) 5 năm. Trong đó, hoạt động giao dịch HĐTL trên chỉ số VN30 tăng trưởng mạnh ở tất cả các chỉ tiêu như: Khối lượng giao dịch (khối lượng giao dịch bình quân/phiên năm 2020 đạt 158.390 hợp đồng/phiên, tăng 78,49% so với năm 2019, gấp 2 lần so với năm 2018 và gấp hơn 14 lần so với năm 2017; Khối lượng hợp đồng mở (OI) tính đến cuối năm 2020 đạt 40.339 hợp đồng, tăng 142,64% so thời điểm cuối năm 2019 và gấp 5 lần so với thời điểm cuối năm 2017; Số lượng tài khoản giao dịch của nhà đầu tư đạt 173.395 tài khoản, tăng 88% so với cuối năm 2019; Tính đến cuối năm 2020, TTCKPS đã có 20 thành viên đều là công ty chứng khoán (CTCK) và đã có gần 80 triệu hợp đồng được giao dịch.

Có thể nói, Nghị định số 42/2015/NĐ-CP đã thiết lập khung pháp lý cho TTCKPS phát triển theo đúng lộ trình được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Đề án xây dựng và phát triển TTCKPS tại Việt Nam, hoàn thiện cấu trúc TTCK theo hướng bổ sung thị trường phòng ngừa rủi ro để hỗ trợ phát triển các mảng thị trường cơ sở như cổ phiếu, trái phiếu. Nghị định đã tạo cơ sở để xây dựng các văn bản hướng dẫn như Thông tư, quy chế và chế độ kế toán, thuế, phí, lệ phí cho vận hành một thị trường bậc cao mới, đảm bảo TTCKPS được vận hành an toàn, trật tự, công bằng, minh bạch và bền vững.

Mặc dù vậy, Nghị định số 42/NĐ-CP được ban hành trước khi TTCKPS được vận hành chính thức nên quá trình thực thi Nghị định cũng đã bộc lộ một số vướng mắc, hạn chế cần được sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện. Bên cạnh đó, trong bối cảnh Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 (gọi tắt là Luật Chứng khoán 2019) đã được Quốc hội thông qua vào ngày 26/11/2019, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2021 đòi hỏi sự cần thiết phải có những hướng dẫn mới về CKPS và TTCKPS phù hợp với quy định tại Luật Chứng khoán. Cụ thể như:

- Một số quy định tại Nghị định số 42/2015/NĐ-CP về quyền của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (TTLKCK); quyền và trách nhiệm của thành viên bù trừ và nhà đầu tư; quy trình xử lý rủi ro mất khả năng thanh toán; quỹ bù trừ; các biện pháp bảo đảm thanh toán và cơ chế phòng ngừa rủi ro thanh toán tại TTLKCK … còn chưa được đầy đủ và cụ thể so với thực tiễn yêu cầu, cần phải bổ sung các quy định này nhằm quy định đầy đủ, bao quát cơ chế phòng ngừa và xử lý các rủi ro có thể phát sinh, đảm bảo tính an toàn và ổn định cho TTCKPS trong bối cảnh TTCKPS ngày càng phát triển hơn.

- Một số quy định về điều kiện kinh doanh chứng khoán phái sinh, cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán phái sinh (điều kiện về kết quả kinh doanh, an toàn tài chính); quy định trình tự, hồ sơ, thủ tục để được cấp Giấy chứng nhận kinh doanh chứng khoán phái sinh; Giấy chứng nhận cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán chứng khoán phái sinh; Đình chỉ chấm dứt hoạt động kinh doanh chứng khoán phái sinh; cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán chứng khoán phái sinh… đang được quy định tại Thông tư hướng dẫn Nghị định số 42/2015/NĐ-CP của Bộ Tài chính (Thông tư số 11/2016/TT-BTC); các điều kiện và quy trình, hồ sơ thủ tục đăng ký làm thành viên giao dịch, thành viên tạo lập thị trường, thành viên bù trừ đang để tại Quy chế của Sở giao dịch chứng khoán (SGDCK) và TTLKCK... là không phù hợp với quy định tại Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 và Luật Chứng khoán 2019. Do vậy, các nội dung này cần phải được quy định tại Nghị định mới để đảm bảo phù hợp về tính pháp lý và hiệu lực khi áp dụng.

- Luật Chứng khoán 2019 (Khoản 4a Điều 56) quy định thành viên bù trừ là ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài chỉ được thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán phái sinh cho chính ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Trong khi đó, Nghị định số 42/2015/NĐ-CP cho phép ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho khách hàng và cho thành viên không bù trừ. Do vậy, cần phải điều chỉnh nội dung này tại Nghị định về CKPS và TTCKPS mới để phù hợp với quy định tại Luật Chứng khoán 2019.

Ngoài ra, Luật Chứng khoán 2019 (Khoản 4 Điều 50 và Điều 118) cũng đã giao cho Bộ Tài chính quy định chi tiết về công bố thông tin và giám sát giao dịch trên TTCKPS. Theo đó, cần phải đưa các quy định về công bố thông tin và giám sát giao dịch trên TTCKPS ra khỏi Nghị định mới mà quy định tại các Thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính cho phù hợp.

Các nội dung chính của Nghị định số 158/2020/NĐ-CP về CKPS và TTCKPS

Ngày 31/12/2020, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 158/2020/NĐ-CP về CKPS và TTCKPS thay thế Nghị định số 42/2015/NĐ-CP ngày 05/5/2015. Trên nền tảng kế thừa những quy định còn phù hợp với thực tiễn thị trường, có tác động tích cực đối với sự phát triển của TTCKPS, Nghị định mới đã có những sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn vận hành thị trường, đảm bảo xử lý được những vướng mắc, hạn chế hiện nay và tạo khả năng tiếp tục phát triển và hoàn thiện các sản phẩm của thị trường trong giai đoạn tiếp theo. Nghị định mới được xây dựng trên cơ sở tiếp cận với thông lệ quốc tế, phù hợp với định hướng phát triển TTCKPS theo Quyết định số 366/QĐ-TTg ngày 11/3/2014 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án Xây dựng và phát triển TTCKPS Việt Nam, Quyết định số 242/QĐ-TTg ngày 28/02/2019 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Đề án Cơ cấu lại TTCK và thị trường bảo hiểm đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025 và Lộ trình triển khai các sản phẩm trên TTCK giai đoạn 2019-2025. Các nội dung chính của Nghị định bao gồm:

- Phạm vi điều chỉnh: bao gồm các quy định về các loại chứng khoán phái sinh niêm yết và thỏa thuận trên TTCKPS, việc tổ chức giao dịch và thanh toán bù trừ trên TTCKPS, quy định về các tổ chức kinh doanh chứng khoán phái sinh, các loại thành viên, quy định về báo cáo và quản lý giám sát.

Đối tượng áp dụng của Nghị định bao gồm các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài tham gia đầu tư chứng khoán phái sinh và hoạt động trên TTCKPS tại Việt Nam; cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan.

- Quy định về tổ chức kinh doanh chứng khoán phái sinh và tổ chức cung cấp dịch vụ bù trừ chứng khoán phái sinh: các điều kiện về vốn; yêu cầu lợi nhuận, báo cáo tài chính, an toàn tài chính, điều kiện về hạ tầng công nghệ… về cơ bản được kế thừa các quy định tại Nghị định số 42/2015/NĐ-CP và Thông tư số 11/2016/TT-BTC trên quan điểm quy định về các điều kiện để thực hiện các hoạt động kinh doanh, cung cấp dịch vụ bù trừ thanh toán chứng khoán phái sinh ở mức cao hơn so với các điều kiện trên thị trường cơ sở nhưng cũng có những bổ sung mới như sau: (i) Đưa các quy định về điều kiện và các yêu cầu trình tự, hồ sơ thủ tục được quy định tại Thông tư số 11/2016/TT-BTC hướng dẫn Nghị định số 42/2015/NĐ-CP và một số nội dung tại Quy chế của SGDCK Hà Nội và TTLKCK lên Nghị định mới để phù hợp với quy định tại Luật Chứng khoán 2019 và Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo tính pháp lý và hiệu lực thực thi của quy định; (ii) Tách biệt quy định về điều kiện kinh doanh CKPS đối với CTCK và công ty quản lý quỹ. Trong đó, công ty quản lý quỹ chỉ được thực hiện nghiệp vụ tư vấn đầu tư CKPS cho khách hàng. CTCK được thực hiện nghiệp vụ môi giới, tự doanh và tư vấn đầu tư CKPS. Quy định về vốn của hoạt động tư vấn đầu tư CKPS của CTCK được làm rõ hơn; (iii) Bổ sung quy định điều kiện về vốn được cấp của chi nhánh ngân hàng nước ngoài muốn thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS cho chính mình.

- Quy định về tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh: Theo quy định tại Nghị định mới, các loại CKPS giao dịch trên TTCKPS bao gồm: (i) các CKPS chuẩn hóa/niêm yết như hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn trên tài sản cơ sở là chứng khoán, chỉ số chứng khoán hoặc tài sản cơ sở khác theo quy định của Chính phủ được sử dụng làm cơ sở để xác định giá trị CKPS; (ii) các CKPS giao dịch thỏa thuận như hợp đồng quyền chọn và hợp đồng kỳ hạn trên tài sản cơ sở là chứng khoán, chỉ số chứng khoán được giao dịch trên SGDCK. Ngoài SGDCK, không tổ chức, cá nhân nào được phép tổ chức thị trường giao dịch CKPS niêm yết.

Ngoài ra, liên quan đến vấn đề tổ chức thị trường giao dịch CKPS, Nghị định mới quy định cho phép SGDCK được áp dụng một số biện pháp để ổn định thị trường và bảo vệ nhà đầu tư như: thay đổi thời gian giao dịch, áp dụng và điều chỉnh giới hạn lệnh, giới hạn vị thế, biên độ dao động giá, ngắt mạch thị trường và hạn chế mở vị thế mở mới... Trong đó, áp dụng và thay đổi biên độ dao động giá và ngắt mạch thị trường là biện pháp mới được bổ sung vào Nghị định để phù hợp và đồng bộ với biện pháp điều chỉnh biên độ giá cổ phiếu và ngắt mạch thị trường trên thị trường cơ sở khi thị trường cơ sở có biến động mạnh. Các quy định này phù hợp với các quy định mới của Luật Chứng khoán 2019.

Việc giao dịch CKPS của nhà đầu tư thực hiện thông qua môi giới của các thành viên giao dịch của SGDCK. Hoạt động bù trừ, thanh toán thực hiện thông qua các thành viên bù trừ và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán. Nghị định quy định những nguyên tắc căn bản về quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ, điều kiện cung cấp dịch vụ của thành viên giao dịch, thành viên bù trừ đối với nhà đầu tư.

Nghị định cũng quy định về điều kiện hoạt động của thành viên giao dịch đặc biệt là các ngân hàng thương mại (NHTM), chi nhánh ngân hàng nước ngoài tham gia giao dịch các CKPS dựa trên tài sản cơ sở là các trái phiếu Chính phủ; quy định về thành viên tạo lập thị trường là một số thành viên giao dịch đã ký hợp đồng tạo lập thị trường với SGDCK, nhằm hỗ trợ thanh khoản cho một hoặc một số sản phẩm CKPS. Nghị định đã bổ sung các quy trình, thủ tục và hồ sơ trở thành thành viên giao dịch trước đây được quy định tại Quy chế của SGDCK.

- Quy định về bù trừ, thanh toán chứng khoán phái sinh: Nghị định quy định Tổng công ty bù trừ và thanh toán chứng khoán Việt Nam (tên gọi mới của Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam để phù hợp với Luật Chứng khoán 2019) là đơn vị duy nhất đảm nhiệm chức năng thanh toán, bù trừ cho các giao dịch CKPS trên TTCKPS theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm. Để đảm bảo hạn chế rủi ro, hoạt động bù trừ, thanh toán cho các giao dịch CKPS niêm yết trên SGDCK phải được thực hiện theo cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Đối với các CKPS giao dịch thỏa thuận được bù trừ, thanh toán theo cơ chế CCP trên cơ sở thỏa thuận trên hợp đồng cung cấp dịch vụ giữa Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam và các bên tham gia giao dịch. Cơ chế quản lý rủi ro và mô hình bù trừ thanh toán qua CCP là chuẩn mực chung quốc tế.

CTCK và NHTM và chi nhánh ngân hàng nước ngoài có thể đăng ký làm thành viên bù trừ của Tổng công ty bù trừ và thanh toán chứng khoán Việt Nam khi đáp ứng được một số yêu cầu nhất định. Trong đó, CTCK có thể đăng ký làm thành viên bù trừ chung (thanh toán cho giao dịch CKPS của chính CTCK, khách hàng của CTCK và CTCK khác không phải là thành viên bù trừ) hoặc thành viên bù trừ trực tiếp (thanh toán cho giao dịch CKPS của chính CTCK và khách hàng của CTCK). NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài chỉ có thể đăng ký làm thành viên bù trừ thực hiện thanh toán cho giao dịch của chính mình. Quy định đối với NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Nghị định mới bị thu hẹp hơn so với Nghị định số 42/2015/NĐ-CP (trước đây NHTM có thể đăng ký làm thành viên bù trừ chung, cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán cho thành viên không bù trừ và khách hàng) để phù hợp với quy định của Luật Chứng khoán 2019.

Nghị định đã bổ sung các quy trình, thủ tục và hồ sơ trở thành thành viên bù trừ trước đây được quy định tại Quy chế của TTLKCK Việt Nam.

TTCKPS là một thị trường có nhiều yếu tố rủi ro nên thành viên bù trừ phải thực hiện một số nghĩa vụ nhất định về ký quỹ thành viên, đóng góp vào quỹ bù trừ để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán cho giao dịch CKPS cho Tổng công ty bù trừ và thanh toán chứng khoán Việt Nam. Bên cạnh đó, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam cũng có quyền xử lý, thanh lý tài sản ký quỹ của thành viên trong trường hợp cần thiết khi thành viên bị mất khả năng thanh toán; Nghị định mới cũng cho phép Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam sử dụng các cơ chế phòng ngừa rủi ro trong thanh toán.

- Quy định về nghĩa vụ công bố thông tin và báo cáo: Khoản 2 Điều 118 Luật Chứng khoán 2019 giao Bộ Tài chính hướng dẫn các quy định về công bố thông tin do đó Nghị định mới đã bỏ quy định về công bố thông tin nhưng vẫn giữ các quy định về nghĩa vụ báo cáo. Trên cơ sở kế thừa các quy định tại Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, Nghị định quy định một số nguyên tắc về yêu cầu thực hiện báo cáo đối với SGDCK, Tổng công ty lưu ký và bù trừ, thanh toán chứng khoán Việt Nam, tổ chức kinh doanh CKPS, tổ chức cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch CKPS, thành viên giao dịch, thành viên bù trừ, thành viên tạo lập thị trường.

- Quy định về quản lý giám sát: Trên cơ sở kế thừa các quy định tại Nghị định số 42/2015/NĐ-CP và các quy định hiện hành, Nghị định mới quy định các nội dung về: Các hoạt động quản lý giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đối với hoạt động giao dịch CKPS; tổ chức kinh doanh CKPS, SGDCK, Tổng công ty lưu ký và bù trừ, thanh toán chứng khoán Việt Nam; Hoạt động giám sát của SGDCK và của Tổng công ty lưu ký và bù trừ, thanh toán chứng khoán Việt Nam trên TTCKPS; Nghĩa vụ cung cấp thông tin và giải trình theo yêu cầu của các thành viên, tổ chức, cá nhân liên quan;

Hiện nay, nội dung Nghị định số 158/2020/NĐ-CP đã được đăng trên cổng thông tin điện tử của Chính phủ, Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước./.

Các tin khác